Việc đề xuất bãi bỏ thủ tục công chứng bắt buộc đối với hợp đồng mua bán xe được xem là một trong những hướng xử lý đột phá và phù hợp trong bối cảnh hiện tại.
Đến lúc phải thay đổiTrước hết, đề xuất này giúp giảm thiểu gánh nặng chi phí cho người tham gia mua bán xe cũ. Dưới góc độ pháp lý, việc bãi bỏ thủ tục công chứng bắt buộc đối với hợp đồng mua bán xe không chỉ là một kiến nghị mang tính kỹ thuật mà còn là lời giải cho bài toán lãng phí nguồn lực xã hội đang tồn tại bấy lâu nay.
Đầu tiên, cần nhìn nhận thẳng thắn vào gánh nặng tài chính mà người dân đang phải gánh chịu khi duy trì quy định này. Theo số lượng giao dịch xe cũ khổng lồ hằng năm, tổng số tiền phí công chứng mà xã hội phải chi trả tích lũy lại có thể lên tới hàng ngàn tỉ đồng.
Đây thực chất là một loại chi phí tuân thủ làm tăng giá thành giao dịch một cách vô ích và bào mòn nguồn lực tài chính của từng cá nhân cũng như doanh nghiệp trong những hoạt động dân sự thuần túy. Đôi khi, chỉ vì bán một chiếc xe cũ trị giá thấp nhưng chi phí thực hiện thủ tục hành chính lại còn cao hơn. Điều này rõ ràng chỉ gây ra sự thất thoát kinh tế hơn là tạo ra sự tuân thủ.
Bên cạnh chi phí tiền mặt, sự lãng phí về mặt thời gian và cơ hội cũng là một vấn đề nhức nhối khi người dân phải trực tiếp có mặt tại các văn phòng công chứng trong giờ hành chính. Bởi lẽ, thực tế cho thấy việc thực hiện các bước chuẩn bị hồ sơ giấy tờ phức tạp và chờ đợi xác minh là một điều không dễ dàng và cũng không dễ chịu cho người dân.
Những rào cản hành chính này không chỉ gây phiền hà cho đời sống nhân dân mà còn làm chậm đi đáng kể nhịp độ của các hoạt động kinh tế. Đáng lẽ ra, một giao dịch tài sản phổ biến như xe máy hay ô tô nên được thực hiện một cách nhanh chóng, thuận tiện nhất để tối ưu hóa dòng chảy tài sản trong xã hội, nhất là trong bối cảnh cơ sở dữ liệu quốc gia đang được định hướng ưu tiên sử dụng thay thế các thủ tục giấy tờ bắt buộc.
Đề xuất bỏ công chứng bắt buộc với hợp đồng mua bán xe là hướng xử lý đột phá, phù hợp bối cảnh chuyển đổi số hiện nay Ảnh: NGUYỄN HẢI
Tiếp đó, việc bắt buộc công chứng hiện nay đang bộc lộ sự chồng chéo và rườm rà trong công tác quản lý nhà nước, đặc biệt là trong bối cảnh nước ta đã vận hành hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hiện đại.
Quy định tại điều 42 Luật Công chứng 2024 và điều 40 Luật Công chứng 2014 vẫn có quy định về việc "Công chứng giao dịch đã được soạn thảo sẵn". Theo đó, người tham gia giao dịch vẫn bị yêu cầu cung cấp các bản sao về giấy chứng nhận quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản; hoặc bản án, quyết định của tòa án, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về việc xử lý tài sản đối với những loại tài sản bắt buộc phải đăng ký quyền sở hữu.
Việc tiếp tục áp dụng quy định này đối với hoạt động mua bán xe cũ (động sản có đăng ký) là điểm chưa phù hợp, tạo ra sự rườm rà không cần thiết. Hiện nay, khi thực hiện thủ tục sang tên đổi chủ tại cơ quan công an, lực lượng chức năng đã tiến hành các bước xác minh tính chính danh của chủ thể và tình trạng pháp lý của phương tiện.
Do đó, việc buộc người dân phải qua văn phòng công chứng để thực hiện lại một lần nữa các thao tác tương tự là một sự lặp lại quy trình vô nghĩa, gây tốn kém nguồn lực của cả bộ máy thực thi công vụ lẫn người dân.
Với sự ra đời và vận hành ổn định của ứng dụng định danh điện tử VNeID cùng chữ ký số cá nhân, việc xác thực chủ thể trong hợp đồng hoàn toàn có thể được thực hiện trên môi trường điện tử với độ chính xác và tính bảo mật cao hơn nhiều so với việc đối chiếu thủ công của công chứng viên.
Việc bám giữ các thủ tục giấy tờ truyền thống trong kỷ nguyên số không chỉ làm chậm tiến trình hiện đại hóa hành chính mà còn thể hiện tư duy quản lý cũ kỹ, chưa thực sự lấy sự thuận tiện của người dân làm trọng tâm. Điều này vô hình trung tạo ra những rào cản làm phức tạp hóa quyền lợi chính đáng của chủ sở hữu tài sản.
Cuối cùng, việc bãi bỏ công chứng bắt buộc là sự tôn trọng quyền tự quyết và tự chịu trách nhiệm của các bên trong quan hệ dân sự, giúp nhà nước tập trung vào vai trò hậu kiểm thay vì tiền kiểm rườm rà.
Hợp đồng mua bán về bản chất là sự thỏa thuận tự nguyện giữa các bên. Khi các bên đã được định danh rõ ràng qua hệ thống dữ liệu thì tính pháp lý của giao dịch phải được thừa nhận ngay khi họ ký kết. Việc yêu cầu thêm một con dấu xác nhận từ bên thứ ba thường chỉ làm phát sinh thêm các thủ tục hành chính mà không tạo ra giá trị gia tăng thực chất nào cho tài sản.
Thực trạng thủ tục "tiền kiểm" qua công chứng - một bước trung gian gây tốn kém hàng ngàn tỉ đồng mỗi năm và buộc người dân phải đi lại nhiều lần - càng cho thấy sự cần thiết phải chuyển hẳn sang cơ chế "hậu kiểm" dựa trên nền tảng dữ liệu số và VNeID.
Tại đây, tính chính danh của các bên đã được xác thực ngay từ khi ký kết. Khi đó, hợp đồng mua bán là sự thỏa thuận trực tiếp và tự nguyện, còn cơ quan nhà nước chỉ thực hiện vai trò đăng ký quyền sở hữu hoặc xử lý khi có tranh chấp.
Điều này giúp loại bỏ quy trình xác minh 2 lần rườm rà (vừa ở văn phòng công chứng, vừa ở cơ quan công an) vốn đang gây lãng phí nguồn lực xã hội. Cách tiếp cận này không chỉ tôn trọng quyền tự do kinh doanh của công dân mà còn là bước đột phá để tinh gọn bộ máy, chuyển từ quản lý bằng thủ tục giấy tờ sang quản trị bằng dữ liệu thông minh.
Qua đó, các giao dịch tài sản phổ thông như xe máy, ô tô được lưu thông nhanh chóng và minh bạch hơn, đúng như tinh thần đổi mới mà lãnh đạo Quốc hội đã nhấn mạnh.
